Ngày 10 tháng 12 năm 2022, đội tuyển Anh thua Pháp tại tứ kết World Cup. Trên khắp các quán pub ở London, hàng triệu người hâm mộ ôm mặt, hét lớn, rồi rời đi. Nhưng trên blockchain của Chiliz, nơi lưu trữ fan token chính thức của đội tuyển Anh, không có một giao dịch nào được ghi nhận trong suốt 12 giờ sau trận đấu. Không một đề xuất bỏ phiếu nào về bài hát cổ vũ mới. Không một lời chia buồn nào được token hóa. Zero. Phải chăng fan token, thứ được ca ngợi là 'công cụ kết nối thế hệ mới giữa câu lạc bộ và người hâm mộ', thực chất chỉ là một công cụ đầu cơ mang danh nghĩa cộng đồng?
Hãy nhìn lại bối cảnh. Fan token ra đời với lời hứa hẹn cách mạng hóa trải nghiệm người hâm mộ. Bạn mua token, bạn có quyền bỏ phiếu về màu áo thi đấu, bài hát vào sân, hoặc thậm chí các hoạt động từ thiện của câu lạc bộ. Đó là câu chuyện đẹp mà các dự án như Socios.com đã bán cho giới thể thao toàn cầu: một vòng tròn khép kín nơi fan không chỉ là khán giả, mà còn là người tham gia quản trị. Nhưng như tôi đã học được từ thất bại của dự án NFT 'Afrikan Digital Art' năm 2021, khi 80% tác phẩm của nghệ sĩ châu Phi bị đầu cơ bởi người nước ngoài, còn nghệ sĩ chỉ nhận được 10% lợi nhuận — công nghệ có thể trao quyền, nhưng cũng có thể tạo ra bất bình đẳng mới nếu thiết kế sai.
Điểm cốt lõi nằm ở cấu trúc kinh tế của fan token. Chúng được phát hành với nguồn cung hạn chế, thường có cơ chế đốt và phần thưởng staking, nhưng giá trị thực sự của chúng đến từ đâu? Từ quyền bỏ phiếu? Đa số người hâm mộ không quan tâm việc chọn ảnh đại diện Twitter cho câu lạc bộ. Từ chiết khấu hàng hóa? Mức chiết khấu thường quá thấp để bù đắp cho biến động giá token. Từ cảm giác thuộc về? Người hâm mộ đã có cộng đồng trên Twitter, Reddit, và các diễn đàn truyền thống — họ không cần một token để cảm thấy mình là một phần của đội bóng. Thực tế, fan token là một sản phẩm tài chính được ngụy trang dưới lớp vỏ cộng đồng. Bằng chứng rõ ràng nhất: trong khoảnh khắc cảm xúc nhất — đội tuyển thua — không ai nghĩ đến việc sử dụng token. Họ nghĩ đến việc ôm bạn bè, uống bia, hoặc lướt Twitter để xem meme. Nếu fan token thực sự là công cụ kết nối, thì đáng lẽ phải có một làn sóng hoạt động trên chuỗi: các đề xuất an ủi, các cuộc bỏ phiếu khẩn cấp về tương lai đội tuyển, hoặc ít nhất là một NFT kỷ niệm trận thua. Nhưng không có. Bởi vì động cơ chính của người mua fan token là lợi nhuận đầu cơ, không phải tình yêu thể thao.
Nhưng tôi muốn đưa ra một góc nhìn phản trực giác: fan token không thất bại vì công nghệ, mà vì thiết kế sản phẩm sai ngay từ đầu. Năm 2022, sau vụ sụp đổ FTX, tôi đã viết cuốn sách nhỏ 'Blockchain và Tinh thần nhân văn' và rút ra bài học: bất kỳ dự án crypto nào không giải quyết được nỗi đau thực sự của người dùng sẽ chỉ là bong bóng. Fan token cố gắng giải quyết nỗi đau 'thiếu kết nối', nhưng giải pháp của họ — một token để vote — quá yếu. Nếu thay vào đó, fan token được thiết kế như một vé số tham gia các sự kiện thực tế, hoặc như một công cụ để tài trợ trực tiếp cho các cầu thủ trẻ, hoặc thậm chí là một phần của hệ thống quản trị thực sự có quyền lực (ví dụ: bỏ phiếu về giá vé vào sân), thì câu chuyện đã khác. Nhưng các câu lạc bộ không muốn trao quyền thực sự cho fan — họ chỉ muốn một nguồn thu mới. Và thị trường đầu cơ đã biến nó thành một trò chơi tài chính. Năm 2024, khi ETF Bitcoin được phê duyệt, tôi chứng kiến dòng vốn tổ chức đổ vào, nhưng nó làm suy yếu tinh thần phi tập trung. Tương tự, fan token đã bị đầu cơ chi phối, và giờ đây, sự kiện 'không ai dùng' này cho thấy rõ: nếu bạn xây dựng một thứ chỉ để trade, đừng ngạc nhiên khi người dùng chỉ trade và không dùng.
Vậy chúng ta đi đâu từ đây? Có hai hướng. Một là fan token tiếp tục tồn tại như một công cụ tài chính, giống như những đồng meme coin có thương hiệu — giá trị dựa trên sự chú ý và câu chuyện, không phải tiện ích. Hai là ngành công nghiệp này học được bài học và tái thiết kế: kết hợp token với các utility cứng như quyền tham gia sự kiện VIP, quyền bỏ phiếu về chiến thuật (thông qua các cuộc thăm dò có ràng buộc), hoặc tích hợp với các nền tảng streaming để thưởng cho người xem trực tiếp. Nhưng tôi không lạc quan. Như câu nói tôi luôn giữ bên mình: 'Đầu cơ không phải là cách mạng'. Nếu các dự án fan token không thay đổi, chúng sẽ chết dần, và đó có lẽ là một kết thúc xứng đáng cho một sản phẩm đã hứa hẹn quá nhiều nhưng mang lại quá ít. Năm 2020, khi tôi xây dựng cộng đồng cho giao thức M-Pesa Bridge, tôi thấy rõ: công nghệ phải phục vụ con người, không chỉ là đầu cơ. Fan token đã thất bại trong bài kiểm tra đó. Và câu hỏi cuối cùng dành cho bạn: bạn muốn xây dựng một cộng đồng thực sự, hay chỉ muốn bán token dưới cái tên cộng đồng?