Khi tôi clone repository của dự án Layer1 mới nhất vừa huy động 50 triệu USD, điều đầu tiên tôi thấy không phải là một cơ chế đồng thuận đột phá hay một sharding scheme cách mạng. Đó là một getReserves() function mà tôi đã thấy ít nhất hai mươi lần trước đây. Trong ba block đầu tiên của testnet, pool thanh khoản của họ đã bị khai thác theo một cách cổ điển đến mức gây buồn cười. Một dự án Layer1 mới với tham vọng 'giải quyết thanh khoản phân mảnh' đã failed ngay ở bài toán cơ bản nhất: làm thế nào để hai token có thể swap với nhau mà không bị front-run.
Vấn đề mà họ gọi là 'liquidity fragmentation' thực chất không phải là một vấn đề kỹ thuật. Đó là một triệu chứng. Triệu chứng của việc chúng ta đang xây dựng các giao thức mà không hiểu bản chất của thanh khoản trong một mạng lưới modular.
Mỗi lần tôi nhìn thấy một whitepaper mới tuyên bố 'giải pháp thanh khoản thống nhất', tôi lại mở Etherscan và kiểm tra địa chỉ contract. Chín trên mười trường hợp, tôi thấy một bản fork của Uniswap V2 với một vài tham số thay đổi. Vấn đề không nằm ở công nghệ. Vấn đề nằm ở giả định.
Các dự án Layer1 mới thường bắt đầu bằng một giả định sai lầm: rằng thanh khoản là một tài sản tĩnh, có thể được 'di chuyển' từ chain này sang chain khác bằng một cầu nối hoặc một giao thức messaging. Họ thiết kế một cơ chế cross-chain communication và nghĩ rằng điều đó là đủ. Họ quên mất rằng thanh khoản là một hiện tượng động lực học, phụ thuộc vào hàng trăm biến số: phí gas, trượt giá, độ trễ của block, và — quan trọng nhất — sự hiện diện của các market maker và arbitrageur.
Hãy nhìn vào mã nguồn của giải pháp được quảng cáo gần đây nhất. Họ sử dụng một optimistic oracle để xác thực các giao dịch cross-chain. Cơ chế này có một cửa sổ thách thức kéo dài một giờ. Trong thế giới crypto, một giờ là khoảng thời gian để một bot arbitrage có thể chạy ồ ạt 240 block. Điều này có nghĩa là mỗi lần ai đó muốn chuyển thanh khoản từ chain A sang chain B, họ phải chấp nhận một rủi ro chênh lệch giá kéo dài 60 phút. Về mặt kinh tế, điều này tạo ra một sự kém hiệu quả đến nỗi một market maker chuyên nghiệp sẽ không bao giờ tham gia.
Từ góc nhìn của một kỹ sư Layer2, sự thật rất đơn giản: liquidity fragmentation là một feature của thiết kế modular, không phải bug. Khi bạn có nhiều môi trường thực thi với các bảo đảm và chi phí khác nhau, thanh khoản tất yếu sẽ bị phân phối lại. Arbitrage sẽ không bao giờ hoàn hảo, và các liquidity pool trên những chain yếu hơn sẽ luôn chịu thiệt.
Điểm mù trong hầu hết các bài phân tích về chủ đề này là họ tập trung vào cơ sở hạ tầng — cầu nối, oracle, messaging — mà bỏ qua yếu tố con người: hành vi của liquidity provider. Một LP sẽ không stake USDC của họ vào một pool cross-chain với APY 5% nếu pool trên mainnet đang cho 20% và có độ an toàn cao hơn. Khi tôi benchmark các giải pháp này, tôi thấy rằng bất kỳ chi phí cross-chain nào — dù chỉ là 0.1% — cũng đủ để dịch chuyển toàn bộ thanh khoản về chain gốc. Đây không phải là vấn đề công nghệ. Đây là vấn đề kinh tế vi mô.
Tôi có thể đưa ra một thí nghiệm tư duy: hãy tưởng tượng một chain mới với số lượng TPS cao gấp 10 lần Ethereum, nhưng mỗi giao dịch cross-chain mất 30 giây để xác nhận. Bất kỳ pool nào trên chain đó sẽ bị chênh lệch giá một cách có hệ thống mỗi khi giá USDC trên mainnet thay đổi. Một market maker sẽ phải duy trì một khoảng buffer rất lớn hoặc chấp nhận thua lỗ liên tục. Kết quả: pool sẽ khô hạn.
Đây là lý do tại sao tôi tin rằng sự khác biệt thực sự trong cuộc chơi Layer1 và interoperability không phải là ai có công nghệ tốt hơn. Đó là ai thuyết phục được nhiều dự án deploy chain trước. Đó là ai có thể tạo ra một mạng lưới các pool được kết nối tự nhiên — không phải qua một giao thức cross-chain phức tạp, nhưng qua sự trùng lặp của các thành viên cộng đồng, các marker maker chung, và trên hết là một thương hiệu đáng tin cậy.
Một lỗi thiết kế phổ biến khác mà tôi thấy là sự phụ thuộc vào các hợp đồng thông minh đa chuỗi với quyền kiểm soát phi tập trung. Trong một phân tích mã nguồn gần đây, tôi phát hiện rằng contract bridge của một giải pháp có một changeOwner() function với threshold 2/3 multisig. Về mặt lý thuyết, điều này là phi tập trung. Nhưng khi tôi kiểm tra các địa chỉ trên chuỗi, ba trong số năm chữ ký multisig thuộc về cùng một team development. Điều này có nghĩa toàn bộ thanh khoản cross-chain có thể bị rút bởi một cuộc tấn công xã hội chính xác. Đây không chỉ là rủi ro bảo mật, mà còn là rủi ro niềm tin. Một LP có kinh nghiệm sẽ nhìn thấy điều này ngay lập tức.
Cần phải công nhận rằng có những nỗ lực thực sự thông minh. Một giải pháp gần đây đã sử dụng một hệ thống hash-time lock kết hợp với một mạng lưới relayer phi tập trung. Khi tôi decompile contract của họ, tôi thấy họ đã xử lý vấn đề reentrancy một cách khéo léo và tối ưu gas thành thạo. Nhưng vấn đề lớn hơn vẫn còn: thanh khoản cross-chain vốn dĩ đắt hơn thanh khoản nội bộ. Chi phí giao dịch cho một swap cross-chain là 0.5%, so với 0.1% trên mainnet. Đây không phải là một khoảng cách có thể thu hẹp bằng code. Đây là một khoảng cách cấu trúc.
Tôi thường đặt câu hỏi này với các team: nếu chain của bạn không có thanh khoản, bạn sẽ làm gì? Một số trả lời: 'chúng tôi sẽ xây dựng cầu nối.' Một số khác: 'chúng tôi sẽ incentivize LP.' Nhưng câu trả lời đúng là: bạn sẽ không bao giờ có thanh khoản nếu bạn không có người dùng. Thanh khoản là một hàm số của lượng sử dụng, không phải của kỹ thuật.
Độc giả thân mến, hãy nhìn vào bất kỳ dự án Layer1 mới nào qua lăng kính này. Đừng hỏi 'công nghệ của họ có tốt không?' Hãy hỏi 'có ai đang thực sự sử dụng thứ này không?' Hãy hỏi 'thanh khoản nào đang hoạt động trên chain của họ ngay bây giờ?' Và trên hết, hãy hỏi 'ai sẽ là người chấp nhận rủi ro để cung cấp thanh khoản cho pool này?'
Mỗi lần tối ưu gas là một lần khám phá lại EVM. Và mỗi lần một dự án tuyên bố 'giải quyết thanh khoản phân mảnh' là một lần tôi nhận ra chúng ta vẫn chưa hiểu bản chất của vấn đề. Thanh khoản không phải là một mảnh ghép có thể di chuyển. Nó là một sinh vật sống, phát triển ở nơi có cơ hội và niềm tin. Cho đến khi các giải pháp Layer1 mới giải quyết được niềm tin, chúng ta sẽ chỉ có thêm những bản fork vô hồn trên các block explorer vắng lặng.